Faiz ve değerli madenlerden elde edilen karlar eğer yüksek düzeyli konut sektörüne gider ise şöyle bir soru öne çıkıyor: 2019-2024 aralığında dolar bazlı ortalama fiyatların metrekare cinsinden 650 dolardan 1200 dolara çıktığı bir süreçte, fiyatlar daha fazla artabilir mi?

Mart 2020'de başlayan ve günümüze kadar etkileri devam eden global ölçekli kriz bölgesel çatışma ve istikrarsızlıklarla besleniyor. Devletler krize verdikleri tepkilerle birbirinden ayrışırken toplum katmanları arasındaki geçişkenlik artış gösteriyor.

Bu soruya İran, Rusya ve Venezüella gibi ülkelerin maruz kaldığı yaptırımlarla cevap vermek mümkün. İran nükleer faaliyetleri nedeniyle ABD yaptırımlarına maruz kaldı ve SWIFT sisteminin dışına itildi. Ülke doğalgaz ve petrol ihraç etmesine rağmen parasını ülkeye transfer edemiyor ve diğer ülkelerde tutmak zorunda kalıyor. Bu nedenle doğalgaz ve petrol zengini İran'da yakıt sıkıntısı ve hatta su iletiminde problemler yaşanıyor.

Çin Ordusu modernleşmesinin ilk yansımaları Tayvan'da kendini gösterebilir, Güney Çin Denizinde Çin donanmasıyla komşu ülkeler arasında çatışmalar artabilir. Bu gelişmeler küresel bir rekabeti henüz içermese de ABD-Çin ticaret savaşlarının gideceği yön ve ABD'nin Çin'e karşı alacağı ek önlemler, süreci farklı bir yola doğru çevirebilir.

Deprem bölgesinin yeniden inşasının tamamlanması, enflasyon rakamlarının normalleşmesi, cari açığın bir problem alanı olmaktan çıkarılması, kamu harcamalarında yaşanılan dengelenme ve yabancı yatırımcı algısının düzelmeye başlaması, Türk ekonomisi için olumlu gelişmelerdir. Fakat küreselde yaşanan kriz ve şoklar Türk ekonomisini ciddi şekilde etkileyebilir.

“Türk Özel Sektöründe Reform İhtiyacı” dördüncü sanayi devriminin yaşandığı bir süreçte hala güncelliğini koruyan bir mesele. En önemli yansıması maliyetleri düşük kredi talebi olan zihinsel reform ihtiyacı, liberal piyasa şartlarının daha fazla öncelenmesiyle aşılabilir. Karlılık düzeyleri yüksek ve ihracata odaklı şirket sayısındaki artış da bunun bir göstergesi olarak okunabilir.

Türkiye'nin ihracat kapasitesi ve üretim gücü, küresel belirsizlik ortamında Türk firmalara ciddi avantajlar getirebilir. Çin ve Avrupa Birliği'nden ithalatı zorlaşan veya maliyeti artan ürünlerde Türkiye alternatif bir destinasyon olarak ABD tarafından tercih edilebilir.

2024'ün sonlarından itibaren TCMB'nin enflasyondaki düşüşe bağlı olarak faizleri indirmeye başlaması konut fiyatları üzerinden yukarı yönlü bir baskı yaratabilir. Bu yaratılacak baskı örneğin İstanbul'daki metrekare konut fiyatlarını tekrar dolar ve TL bazlı yukarıya taşıyabilir.

Batılı ülkelerin diğer ülkeleri etki altına almak için kullandığı kalkınma yardımları ABD Kalkınma Ajansı örneğinde olduğu gibi tekrar stratejik açıdan değerlendirilmeli. Batılı değerler olarak dayatılan kurallar sisteminde bu denli yolsuzluğun olması da gözden kaçmamalı. Trump yönetimi ABD kurumlarında daha fazla yolsuzluğu ortaya çıkarmayı planlıyor.

Her yapısal reform kamunun daha verimli hale gelmesine yardımcı olacağı için orta ve uzun vadede vergi ihtiyacının azalmasına yardımcı olacaktır. Eğitim-istihdam uyuşmazlığının çözülmesi, kamu ve özel sektörde daha verimli üretimi beraberinde getirecektir. Teknoloji merkezli dönüştürülen kamu hizmetleri ise yaşanılacak sürece olumlu katkı verecektir.

Küresel faiz indirimleri Türkiye ekonomisini olumlu yönde etkilerken ihracat pazarlarında talebi canlandıracaktır. Bu talep artışı ihracatın artmasına ve firmaların daha fazla gelir elde etmesine yardımcı olabilir. Böylelikle iktisadi büyüme kuvvetlenirken istihdam artışı meydana gelebilir. İstihdam artışı üretime katkı sunan bir olgu olarak ekonomik kalkınmanın ivmelenmesine ve refah artışının gerçekleşmesine yardımcı olabilir.

ABD'li firmalar Çinli şirketlerle rekabette eski dönemlere kıyasla teknoloji üstünlüğüne sahip değiller. Bu nedenle gümrük duvarları yükseliyor ve ticaret savaşları olarak adlandırılan süreç küresel ekonomiyi etkisi altına almaya hazırlanıyor.

Günümüzde 17 bin dolar sınırını geçmeye hazırlanan kişi başı gelirin 2030'lara doğru hızla artması ve turizm gelirlerinin 100 milyar doları aşması için Türkiye'nin yeni atılımlara ihtiyacı var. 12. Kalkınma Planında (2024-2028) ortaya konan 150 milyar dolarlık ek doğrudan yabancı yatırım hedefine ulaşılması için sadece Avrupa'dan değil Asya'dan da yatırımcı çekilmesi gerekiyor.

Çin'in Türkiye yaptığı yatırımların temel sebepleri arasında AB'ye yakınlık ve Türkiye'nin potansiyelinden daha fazla yararlanma öne çıkıyor. Fakat dış ticaret açığının 40 milyar dolara ulaşmış olması uzun vadeli bir yatırım stratejisine ihtiyaç duyulduğuna işaret ediyor.

Rus savunma sanayii ürünleri dünyada ABD ile kıyas kabul edilebilecek düzeydedir. Türk savunma sanayii ise mevcut algıların aksine Rus silahlarını hem Azerbaycan'da hem de Ukrayna'da bozguna uğrattı. “Türkler başardı” algısının temelini oluşturan mevcut başarılar, iktisadi kazançların ötesinde psikolojik üstünlüğün uzun yıllar sonra elde edilmesine katkı sundu.

2024'ün sonunda enflasyon, cari açık ve dış ticaret açığı düşerken kişi başı gelir, bireysel refah düzeyi ve istihdam artış gösterecektir. FED ve Avrupa Merkez Bankalarını takip eden TCMB de yaşanılacak iyileşmelere faiz indirim süreciyle katkı sunacak ve enflasyon rakamlarını yüzde 10'lar düzeyine çekecektir. Fiyat istikrarının sağlanmasının ardından alt ve orta gelir gruplarının hayat standartları iyileşme gösterecektir.

Kamuda tasarrufların enflasyonun düşüşüne yardımcı olması en muhtemel sonuç olarak beklenebilir. Enflasyonun tekrar tek haneye düşürülmesi, öngörülebilirliği artırırken yabancı yatırımcıların Türkiye'ye olan bakışının veya yaklaşımının daha pozitif olmasına yardımcı olacaktır. Küresel doğrudan yabancı yatırımlardan yüzde 1'lik pay alan Türkiye'nin mevcut payını 2028'de yüzde 1,5'e çıkarma hedefi bulunmaktadır.

Diplomatik önceliklerin ve çıkar çatışmalarının arttığı dönemde Batılı finans kaynakları ülkelerin iktisadi kalkınma süreçlerine zarar verecek şekilde hareket edebilmektedir. Ayrıca Batılı şirketlerin Batı-dışı ülkelere yatırım yapma kararları siyasi mekanizmalarla yakından ilgilidir.

Fiyat istikrarı, enflasyon ve hayat şartlarının zorlaşması gibi kavramlar son yıllarda daha fazla gündeme geldi. 2021'in sonlarından itibaren yükselişe geçen enflasyon rakamları 2022'de yüzde 65 ve 2023'te yüzde 64'e ulaştı. 2024 yılını yüzde 30-42 aralığında bitirmesi ve 2025'te yüzde 15'lere kadar düşmesi hedeflenen enflasyonun gündemden çıkarılması amaçlanıyor. Özellikle düşük ve orta gelir gruplarını derinden etkileyen enflasyonun tek haneli rakamlara düşürülmesi fiyat istikrarının sağlanması için elzem kabul ediliyor. Maliye Bakanlığı bünyesinde verimli kamu harcama politikası öncelenirken, Merkez Bankası parasal sıkılaşmayla enflasyonla mücadele sürecini yönetiyor. Hedef 2026'de yüzde 8,5'lik enflasyon ile tek haneli rakamlar olarak öne çıkıyor.

THY'nin Türkiye'ye komşu birçok ülkeden daha fazla yıllık ekonomik değer yarattığını söylemek mümkün. THY'nin yeni alacağı uçak filosu göz önüne alındığında ise 17,5 milyar dolarlık ihracatın orta vadede ikiye katlanması ve daha fazla dövizi ülkeye kazandırması beklenebilir.

Orta Vadeli Programda (OVP) yedi öncelikli reform alanı bulunmaktadır. Mali disiplin vurgusuyla işleme alınacak olan reformlar belli bir takvim şeklinde hayata geçirilecektir. 39 başlık altında toplanan yedi öncelikli reform alanı büyüme ve ticaret, kamu maliyesi, iş ve yatırım ortamı, yeşil ve dijital dönüşüm, fiyat ve finansal istikrar, beşerî sermaye ve istihdamdan oluşmaktadır.

İhracat, istihdam ve üretim merkezli işleme alınan politikaların bir sonucu olarak son üç senede 6 milyondan fazla artan istihdamın ve 2020-2023 arasında 169 milyar dolardan 265 milyar dolara çıkan ihracatın yansımaları ilerleyen yıllarda daha fazla görülecektir.

Türkiye'nin salgın sonrası maruz kaldığı enflasyonist baskı gelir dağılımını olumsuz etkiledi. Bu durum alt ve orta gelir gruplarında daha fazla hissedildi. Bunun bir çıktısı olarak para ve maliye politikası tekrar gözden geçirildi. Vergi artışları kamunun gelirleri üzerinde olumlu etki yaparken enflasyonun orta vadede dizginlenmesine yardımcı olacaktır.

Mehmet Şimşek ve ekibinin göreve getirilmesiyle Türkiye'yi yeni bir ekonomik dönüşüm bekliyor. Bu dönüşüm artan refah, yükselen alım gücü ve düşük enflasyon merkezli üretimi önceliyor. Ayrıca teknolojik altyapının güçlendirilmesi ve öngörülebilirliğin artırılması temel hedefler arasında yer alıyor.

Enerji ödemelerinin Yuan ile gerçekleştirilmesi Petrol Krizleri sonrası kullanım oranı artan dolar süreci gibi bir dönemi beraberinde getirebilir. Ancak Çin için bir problem alanına dönüşen Tayvan Meselesi, ABD öncülüğünde alınabilecek tedbirleri Yuan'a karşı çevirebilir.

Bu yıl yapılacak olan seçimler Cumhuriyetin 100. yılında önemli bir eşiğe işaret ediyor. 2022'de 905 milyar doları aşan ve 2023'te 1 trilyon doları geçme ihtimali bulunan milli gelirin 2024-2028 döneminde yükseliş trendini sürdürmesi bekleniyor.

Aşırı yoksul kesimler arasında kadınlar en büyük yoksul grubu oluşturuyor. Temiz su, gıda ve eğitim gibi temel insan hak ve ihtiyaçlarına erişimi çok daha kısıtlı olan aşırı yoksul kesimler, yaşanılan döngü nedeniyle nesiller boyu aşırı yoksulluktan çıkamıyor. Araştırmalara göre yoksulluktan çıkış, iki veya üç nesil sürebiliyor.

Pekin'in teknolojik kapasitesiyle rekabet bölge genelinde zor. ABD ve AB gibi küresel güçler de benzer bir sürece maruz kaldı ve Çin ile dış ticarette rekabet etmekte zorlandı. Sonuç itibariyle Afrika-Çin arasındaki ilişkiler adaletli değil ve her geçen gün Çin'in daha fazla yarar gördüğü kronik bir süreç oluşmuş durumda.

2013'te Yeni İpek Yolu Projesi'nin ilanıyla Çin-Arap dünyası arasındaki ilişkiler daha stratejik hale gelmiştir. Çin'den başlayıp Avrupa'ya uzanan projenin geçiş güzergâhında olan Arap dünyası mevcut girişimle 100 milyar doların üzerinde yatırım almıştır.

ABD'nin İran ve Venezüela'ya uyguladığı yaptırımlar en fazla halkları etkilemektedir. Rusya yaptırımları ise savaşı durdurmazken yönetim ve halk üzerinde baskı oluşturmuştur.

Avrupa Birliği'nin pek çok aktörüne kıyasla Rusya'ya doğalgaz ve petrolde yüksek oranda bağımlı olmayan Çin ihtiyaç duyulan enerjinin büyük bölümünü dışarıdan tedarik etmektedir. Uygulanan dış ticaret politikasının getirisi olarak dünyanın en büyük döviz rezervlerine sahip ülkesi olan Çin enerji arz güvenliği için çeşitlendirme yoluna gitmiştir. Çip krizi daha çözüme kavuşturulamamışken enerji krizi nedeniyle otomotiv sektöründe yaşanabilecek üretim yönlü yeni bir karmaşa fiyatların daha da artmasına neden olabilir.

ABD ve AB başta olmak üzere birçok aktörü etkisi altına alan ekonomik resesyon istihdam piyasası üzerinde tehdit oluşturuyor. Enflasyon henüz kontrol altına alınamazken ekonomik büyümenin negatife dönmesi çift taraflı bir krize ülkeleri maruz bırakabilir. Özellikle ABD'de ekonomik büyümenin yavaşlaması bunun önemli göstergeleri arasında bulunuyor. Azalmaya başlayan petrol fiyatları tarımsal üretim maliyetlerini aşağıya çekebilecek potansiyele sahip. Tedarik hatlarındaki düzelme ve devletlerin teşvikleri artırması küresel gıda enflasyonunu pandemi öncesi seviyelere çekebilir. Özellikle ülkelerin gıda ihraç kısıtlamalarını gevşetmesi mevcut düşüş eğilimine katkı sağlayacaktır. ABD-Çin arasındaki gerginlik, jeopolitik krizler ve enerji fiyat baskısının sürdüğü bir dönemde hükümetler krizlerle mücadele etmek zorundalar. Kamunun ekonomi içerisindeki ağırlığının dünya genelinde artması ise verimlilik açısından sorunları beraberinde getiriyor.

Savaş, tarım ürün fiyatlarını ve gıda arz güvenliğini negatif etkiliyor. Son bir haftada buğday ve mısır fiyatlarında meydana gelen yüzde 15'lik artış buna bir örnek. Rusya'ya karşı uygulanan yaptırımlar önemli bir tedarikçinin piyasaya ulaşımını kısıtlayabilir. Üretimin düşmesiyle ortaya çıkabilecek yeni fiyat artışları ülkelere daha fazla zarar verebilir.