Taraflar sürekli yüksek gerilim, sürekli askeri gösteri ve bölgesel kaos ihtimali üzerinden pozisyon almaktadır. Böyle bir zeminde diplomasi nerede durmaktadır? Gerilim tırmandırılarak müzakere yürütülüyorsa, bu klasik diplomasi değil; kontrollü baskı ve zorlayıcı diplomasi modelidir.

NATO üyesi ülkeler ile Rusya'nın karşı karşıya gelme olasılığı ya da Ukrayna'nın saldırılarının giderek genişleyen bir deniz çatışmasına dönüşmesi ihtimali göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle Türkiye'nin istikrar odaklı ve güvenlik merkezli politikası, Karadeniz'deki kırılgan dengelerin korunması açısından son derece kritik bir rol oynamaktadır.

Türkiye'nin savunma duruşu askeri caydırıcılıkla sınırlı değildir; aynı zamanda enerji güvenliği, kıyı devlet haklarının korunması ve çok kutuplu dengelerin yönetimi açısından da stratejik bir boyut taşımaktadır. Eurofighter, bölgesel güç dengesi açısından asimetrik bir üstünlük sağlayabilecek nitelikte olduğundan, Yunanistan'ın bu süreci yakından izlemesi şaşırtıcı değildir.

157 ülkenin Filistin'i tanıması, uzun süredir tıkanmış uluslararası adalet mekanizmasının yeniden hareketlenmeye başladığını ve Türkiye'nin bu süreçteki diplomatik etkisinin arttığını ortaya koymaktadır. Bu tablo, Türkiye'nin “istikrar diplomasisi” ve çok merkezli dış politika çizgisinin güncel küresel düzende nasıl bir karşılık bulduğunu net biçimde göstermektedir. Ankara bugün, yalnızca bölgesel bir aktör değil; vicdan, istikrar ve denge ekseninde şekillenen yeni diplomasi anlayışının taşıyıcısı konumundadır.

Her ne kadar BRICS içinde farklılıkları barındıran bir platform ve henüz tam anlamıyla kurumsallaşmamış bir yapı olsa da, küresel sistemde insan ve istikrar odaklı açıklamalar yapması ve takip edilecek politik temeller ile vizyon sunması son derece önemlidir.

Gazze konusunda özellikle BM'nin uluslararası adalet ve hukuk ekseninde süreci değerlendirmesi gerektiği sarihtir. Bunun nedeni, BM'ye 8 Aralık 2023 tarihinde, Gazze'de insani ateşkes çağrısıyla sunulan S/2023/970 sayılı karar taslağının BM Güvenlik Konseyi'ne sunulmasına rağmen uygulanmamış olması ve sivillerin yeterince korunamamasıdır. Eğer o gün bu karar tasarısı kabul edilip uygulanmış olsaydı, bugün bölgede yalnızca bombalar değil; açlık ve hastalıklar nedeniyle hayatını kaybeden çocuklar ve kadınlar da olmayacaktı.

Antalya Diplomasi Forumu'nda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın dile getirdiği “İnsanlık beşten büyüktür” ifadesi, uluslararası sistemde büyük güç kavramının tanımlanış biçiminde insani ve vicdani boyutların göz ardı edildiğine dikkat çeken güçlü bir eleştiridir. Bu söylem, mevcut sistemin ahlaki meşruiyetinin sorgulanması gerektiğini ifade etmektedir.

Gerek Lübnan gerek Gazze'de ne kadar gerçekçi bir ateşkes süreci göreceğimiz belirsiz. Çünkü İsrail, Lübnan'da şu ana kadar ateşkesi 17 kez ihlal etti. Yine aynı İsrail, Gazze'de ateşkes adımları atarken Batı Şeria'da saldırılarını artırdı. Ne yazık ki insan haklarının işlemediği bir alan ve insanların varlığını göz ardı eden oryantalist bakış 21. yüzyıl dünyasında yeniden üretilmektedir. ABD'de Başkan değişimi ya da İsrail'de kabine istifası ile erken seçime gidilmesiyle hükümet değişimi mümkün olsa dahi bu tablo değişmeyecek.

Yeni dönem içinde ABD dış politikasında Trump'ın Türkiye yaklaşımında dikkat etmesi gereken en önemli konu, şüphesiz, sekiz yıl önceki Türkiye'nin artık olmadığı gerçeğidir. Türkiye, bu süre içinde bölgesel sorunlara küresel sonuç sağlama ve çözüm üretme noktasında ne kadar etkili olduğunu göstermiştir.

İsrail ateşkes görüşmelerinde süreci özellikle Philadelphia Koridoru ekseninde zora sokmakta. "Selahaddin Koridoru" olarak da bilinen bu hat yaklaşık 14,5 kilometre ve Kerem Ebu Salim Sınır Kapısı'na kadar uzanmakta. İsrail bu hat üzerinde kontrolü sağlayarak Mısır sınırını güvence altına almayı hedeflerken aynı zamanda Mısır'a karşı da güvenlik açısından tehdit oluşturabilecek bir adım atmaktadır. Bunun en büyük nedeni İsrail'in çatışma alanını yayma girişimidir. Mısır'ın, Türkiye ile normalleşme süreci, hem bölgesel politikalar hem de Mısır'ın yanı başında devam eden İsrail tehdidi nedeniyle önemli bir adımdır.

Filistin'de on aydır şiddeti artarak süren savaş ile insani ara, ateşkes ve kalıcı bir barışın olmayacağı alt metinleri İsrail tarafından güçlendirildi. İsrail'in bir ateşkesten yerine bölgede kendi tahakkümünü kurma amacı açıkça ortaya kondu. Ateşkes de bombalandı ve uluslararası alanda kavramların sahip olduğu anlamlar değişti.

Çin, Hindistan açısından bölgesel olarak endişe veren bir politik güçtür. Hindistan, Moskova'nın Pekin'e daha fazla bağımlı hale gelmesinden endişe etmektedir. Özellikle güvenlik alanında Rusya'ya güvenmek istemektedir. Bunun en son örneği S-400 anlaşmasıdır. Rusya açısından da Hindistan bir alternatif pazar ve ortaktır. Bu açıdan Hindistan, tıpkı Avrupalı ülkeler için olduğu gibi Rusya için de dengeleyici bir aktördür.

Biden canlı yayındaki tartışma boyunca aslında Trump'ın mental sağlık eleştirilerini haklı çıkaracak bir performans sergiledi. Son noktada, Biden açısından demokrat delegelerin ve seçmenin desteği açısından sorgulanacak bir süreç başladı. Ağustos ayında resmi adaylar açıklandığında Biden yerine farklı bir isim görmek mümkün.

Avrupa Parlamentosu seçimleri ile ortaya çıkan tabloda; Avrupa şüpheciliğine sahip, göçmen ve küreselleşme karşıtı aşırı sağ partilerin AB politikasını şekilleneceği görülüyor. Önümüzdeki dönemde, Rusya politikasında tam anlamı ile hızlı bir değişim yaşanmayacak olsa da Avrupa'da aşırı sağ kendini Ukrayna konusunda sınayacaktır.

Çin ve Türkiye arasındaki yıllık 48 milyar dolara varan ticaret hacmi dikkat çekicidir. İktisadi alanda var olan Türkiye-Çin ilişkilerinin gücü son yıllarda nükleer ve ar-ge alanında da kendini göstermektedir. Önümüzdeki süreçte artan işbirliği ve ortaklıkların gerek bölgesel gerekse küresel alanda yaratacağı etki BRICS gibi örgütler ekseninde de görülecektir.

ABD başta olmak üzere Batı'nın Çin, Rusya ve İran ekonomilerini izole etmeye çalıştığı dönemde, küresel GSYİH'nın yaklaşık yüzde 20'sini ve dünya nüfusunun dörtte birini oluşturan Şangay İşbirliği Örgütü'nün ekonomik potansiyeli gözden kaçırılmamalıdır. Keza örgütün son yıllarda artan güvenlik alanındaki çalışmaları da dikkat çekmektedir.

Gazze'nin dünya ile olan son bağı da Refah'a giren İsrail saldırıları ile kesilmiştir. Bu operasyona karşı BM Genel Sekreteri Guterres başta olmak üzere pek çok lider ve ülke İsrail'i uyarmış ama saldırılar sonlanmamıştır. Bir kez daha Filistin'de insanlık yalnız kalmıştır.

İsrail- İran gerilimi ile ortaya çıkan tabloda üzücü olan, Gazze'de yaşanan vahşetin yeni çatışma alanları yaratma girişimi ile adeta unutturulma çabasıdır. İsrail'in Gazze'de gerçekleştirdiği soykırım, İran saldırısı ve misillemeler ile ikinci planda bırakılmaya çalışılmaktadır. Bu açıdan İsrail'in önümüzdeki günlerde Gazze'de güvenli bölge olarak gösterilen Refah'ta olası bir operasyon ile tüm bölgeyi kontrol etme girişimini gerçekleştirmesi de muhtemeldir.

Vladimir Putin'in seçimden zaferle çıkmasından çok kısa bir süre sonra Rusya'da terör saldırısı gerçekleşmesi zamanlaması açısından düşündürücüdür. Fakat bu gelişme ile sınırlı kalmayan, aynı anda pek çok uluslararası faktörü de içinde barındıran bir süreç söz konusudur. Bu bağlamda Ukrayna, İsrail ve Yemen'deki gelişmelere bakmak faydalı olacaktır.

Dış politikada bölgesel sorunların çözümü, uluslararası alanda sorunsuz bir tablonun ilk aşaması olarak düşünülmelidir. Bu açıdan Türk dış politikasında diplomatik girişimlerin her bölge ve kriz bağlamında odağı istikrardır. Türkiye'nin Antalya Diplomasi Formu ile başlattığı süreç iyi okunmalıdır

Sürecin başından bu yana sürekli Avrupa'nın güvenliğinden bahis açılırken Ukrayna'daki durum ve yaşanan sorunlar ne yazık ki görülmemektedir. Savaş çok yönlü yıkıcılığıyla sürerken Ukrayna ordusu, 18 Şubat'ta en son Avdiivka'yı kaybetmiştir. Fakat bu savaşın kazananı kimdir diye sorulsa sonuç ortadadır: Kaybet –kaybet.

Güney Afrika'nın Filistin'de uygulanan soykırımı UAD'a taşıması sonrasında Avrupa Parlamentosu Genel Kurulu'nda İsrail'in tutumunun eleştirildiği görülmüştür. En önemli açıklamalardan biri ise İrlandalı AP Üyesi Mick Wallace'a aittir. Wallace'ın, Almanya'nın İsrail politikasını hedef alarak "tarihinden hiçbir ders almadığını gösterdiğini" açıklaması düşündürücüdür. Avrupa'nın sürecin başından bu yana değişen söylemlerinin ise UAD ara kararı sonrasında eyleme dökülmesi önemlidir.

Rus etkisi altındaki bir Afrika, Batı için enerji ve yeraltı kaynaklarının sınırlandırılması anlamına gelmektedir. Yine Rusya bölgede kendini Wagner ile bir askeri güç olarak göstermektedir. Bu durum da Fransa'nın bölgede bulunması ve olası bir müdahale durumuyla birlikte düşünüldüğünde tedirgin edici görünmektedir.